یکی از سؤالهایی که بسیاری از والدین درباره دوزبانگی دارند این است:
آیا کودک میتواند فقط با دیدن کارتون، فیلم و سریالهای زبان اصلی یک زبان جدید یاد بگیرد؟
پاسخ کوتاه این است: فیلم و سریال میتوانند نقش بسیار خوبی در یادگیری زبان دوم داشته باشند، اما به شرطی که درست استفاده شوند.
تماشای روزانه چند ساعت کارتون انگلیسی، بدون تعامل، بدون انتخاب محتوای مناسب و بدون اینکه کودک فرصت استفاده از چیزهایی که میشنود داشته باشد، لزوماً باعث دوزبانه شدن او نمیشود.
از طرف دیگر، اگر محتوای مناسبی انتخاب کنیم، کودک آن را بارها ببیند، داستان برایش قابل فهم باشد و والدین هم گاهی درباره اتفاقات فیلم با او صحبت کنند، فیلم و سریال میتواند به یکی از منابع ارزشمند ورودی زبان دوم تبدیل شود.
پژوهشهای مربوط به یادگیری زبان از محتوای ویدئویی نیز نشان میدهند که مسئله فقط «مدت زمان تماشای صفحهنمایش» نیست؛ نوع محتوا، سن کودک، کیفیت برنامه و شیوه استفاده از آن اهمیت زیادی دارد.
کودک چطور از فیلم و کارتون زبان یاد میگیرد؟
کودک هنگام تماشای یک کارتون زبان اصلی فقط صدا نمیشنود.
او همزمان:
تصویر را میبیند؛
حرکت شخصیتها را دنبال میکند؛
حالت صورت آنها را مشاهده میکند؛
لحن و احساس گوینده را میشنود؛
اتفاقات داستان را دنبال میکند؛
و کلمات را در یک موقعیت واقعیتر میشنود.
فرض کنید شخصیت کارتون در حالی که به سمت در میدود میگوید:
Let's go!
کودک ممکن است هنوز معنای دقیق هر دو کلمه را نداند، اما از حرکت شخصیتها و اتفاقی که میافتد، کمکم متوجه مفهوم جمله میشود.
اگر همین عبارت در قسمتهای مختلف چند بار تکرار شود، ارتباط بین صدا، موقعیت و معنی برای کودک واضحتر خواهد شد.
به این ویژگی، ماهیت چندرسانهای یا Multimodal محتوای ویدئویی گفته میشود؛ یعنی کودک برای فهم معنی فقط به کلمات وابسته نیست و تصویر، حرکت و صدا نیز به او کمک میکنند.
مرور پژوهشهای مربوط به یادگیری زبان دوم از محتوای صوتیـتصویری نشان میدهد که چنین محتوایی میتواند در یادگیری واژگان، درک شنیداری و بعضی جنبههای دیگر زبان مؤثر باشد.
آیا واقعاً تحقیقات نشان دادهاند کودکان از تلویزیون زبان یاد میگیرند؟
بله؛ البته نتایج تحقیقات یک نکته مهم دارند:
هر نوع تماشای تلویزیون یا ویدئو به یک اندازه مفید نیست.
در یک مطالعه معروف روی کودکان دبستانی هلندی، پژوهشگران بررسی کردند آیا کودکان میتوانند هنگام تماشای برنامه تلویزیونی انگلیسی، بهصورت غیرمستقیم واژههای انگلیسی یاد بگیرند یا نه.
۲۴۶ کودک در شرایط مختلف برنامهای تلویزیونی تماشا کردند. کودکانی که برنامه انگلیسی همراه با زیرنویس تماشا کرده بودند، در یادگیری و تشخیص بعضی واژههای انگلیسی عملکرد بهتری داشتند.
مطالعات و مرورهای علمی جدیدتر نیز نشان دادهاند که محتوای ویدئویی میتواند باعث یادگیری برخی واژهها و ساختارهای زبانی شود؛ ولی اثر آن به عواملی مانند سن کودک، نوع برنامه، محتوای آموزشی، میزان تکرار و تعامل با بزرگسالان بستگی دارد.
پس نمیتوانیم بگوییم:
«هرچه کودک بیشتر تلویزیون انگلیسی ببیند، انگلیسیاش بهتر میشود.»
این نتیجه از تحقیقات به دست نمیآید.
یک تفاوت بسیار مهم: تماشای فعال و تماشای منفعل
تصور کنید دو کودک هر روز ۳۰ دقیقه کارتون انگلیسی میبینند.
کودک اول برنامهای میبیند که تقریباً هیچ چیز از داستان آن متوجه نمیشود. هنگام پخش کارتون کسی با او صحبت نمیکند و بعد از تمام شدن برنامه نیز تلویزیون خاموش میشود.
کودک دوم سریالی متناسب با سنش میبیند. داستان ساده و قابل پیشبینی است و بعضی قسمتها را چند بار دیده است.
مادر یا پدرش هم گاهی کنار او مینشینند و میگویند:
«Look! A big dog!»
یا بعد از برنامه میپرسند:
«Where was the dog?»
کودک جواب میدهد یا حتی فقط به تصویر اشاره میکند.
هر دو کودک سی دقیقه در معرض زبان انگلیسی قرار گرفتهاند، اما کیفیت تجربه زبانی آنها یکسان نیست.
آکادمی اطفال آمریکا نیز در گزارشهای جدید خود تأکید میکند که تأثیر رسانه دیجیتال بر رشد زبان به شدت به کیفیت محتوا و نحوه استفاده وابسته است. برنامههای آموزشی و تماشای همراه با والدین میتوانند مزایایی داشته باشند، در حالی که استفاده زیاد و منفعل از صفحهنمایش میتواند فرصت تعامل واقعی را کاهش دهد.
چرا تماشای مشترک با والدین اهمیت دارد؟
یکی از بهترین کارهایی که میتوانید انجام دهید این است که گاهی همراه کودک فیلم یا کارتون ببینید.
در منابع انگلیسی به این روش Co-viewing یا Joint Media Engagement گفته میشود.
البته قرار نیست تمام مدت فیلم را متوقف کنید و از کودک امتحان بگیرید.
کافی است بعضی وقتها درباره چیزی که میبیند صحبت کنید.
مثلاً شخصیت کارتون سیب برمیدارد:
Apple! He has an apple.
شخصیت شروع به دویدن میکند:
He's running!
ماشین قرمز وارد تصویر میشود:
Look! A red car!
به همین سادگی، محتوای روی صفحه تبدیل به یک تجربه تعاملی میشود.
آکادمی اطفال آمریکا توضیح میدهد که کودکان خردسال زمانی که یک بزرگسال کنار آنها محتوا را تماشا میکند، سؤال میپرسد و اتفاقات روی صفحه را به دنیای واقعی ارتباط میدهد، بهتر از رسانه یاد میگیرند.
فیلم زبان اصلی چه کمکی به تلفظ کودک میکند؟
یکی از مزیتهای مهم فیلم و سریال زبان اصلی این است که کودک مرتب تلفظ طبیعی زبان را میشنود.
برخلاف فایلهایی که یک واژه را بهصورت جداگانه پخش میکنند، در یک داستان واقعی کودک میشنود که کلمات چگونه در کنار یکدیگر بیان میشوند.
مثلاً:
What are you doing?
در مکالمه طبیعی ممکن است بسیار متفاوت از حالتی شنیده شود که چهار کلمه جداگانه و آرام تلفظ شوند.
کودک از طریق فیلم با مواردی مانند:
ریتم زبان؛
آهنگ جمله؛
تلفظ طبیعی؛
تأکید روی کلمات؛
سؤال پرسیدن؛
ابراز تعجب و شادی؛
و عبارتهای پرکاربرد روزمره
آشنا میشود.
این نوع مواجهه مداوم میتواند به رشد مهارت شنیداری کودک کمک کند.
چه فیلم یا سریالی برای آموزش زبان مناسب است؟
صرفاً انگلیسی بودن یک کارتون به معنی مناسب بودن آن برای آموزش زبان نیست.
برای کودکی که تازه با زبان دوم آشنا شده، سریالی با مکالمات بسیار سریع، شوخیهای پیچیده و داستان دشوار انتخاب خوبی نیست.
۱. داستان باید قابل فهم باشد
کودک باید بتواند حتی بدون فهمیدن تمام دیالوگها، بخش بزرگی از داستان را از تصاویر متوجه شود.
۲. دیالوگها خیلی سریع نباشند
در مراحل ابتدایی، برنامههایی که شخصیتها واضحتر و کمی آرامتر صحبت میکنند مناسبترند.
۳. زبان روزمره داشته باشد
عبارتهایی مانند:
Come here.
Let's go.
I don't know.
Where is it?
I'm hungry.
برای کودک کاربرد بسیار بیشتری از واژهها و اصطلاحات پیچیده دارند.
۴. تکرار داشته باشد
برنامههای مناسب کودکان معمولاً شخصیتها، موقعیتها و عبارتهای مشخصی را مرتب تکرار میکنند.
این ویژگی برای یادگیری زبان بسیار ارزشمند است.
۵. کودک واقعاً آن را دوست داشته باشد
شاید این مورد از تمام موارد قبلی مهمتر باشد.
کودکی که عاشق شخصیتهای یک سریال است، بدون اینکه مجبورش کنید یک قسمت را چندین بار میبیند.
و همین تکرار طبیعی یکی از فرصتهای خوب برای یادگیری زبان است.
چرا تکرار یک قسمت میتواند از دیدن قسمتهای زیاد بهتر باشد؟
والدین گاهی تصور میکنند باید دائماً محتوای جدید در اختیار کودک قرار دهند.
اما از نظر یادگیری زبان، تکرار دشمن یادگیری نیست؛ اتفاقاً میتواند بخشی از آن باشد.
در بار اول کودک بیشتر درگیر فهم داستان است.
بار دوم بعضی جملات برایش آشنا میشوند.
در دفعات بعد ممکن است قبل از شخصیت کارتون جمله را حدس بزند یا همراه او تکرار کند.
مطالعات مربوط به یادگیری واژگان از محتوای ویدئویی نیز نشان دادهاند که تماشای تکراری میتواند به یادگیری واژگان کمک کند. در پژوهشی درباره محتوای ویدئویی زیرنویسدار، گروههایی که ویدئوها را تکرار کردند نسبت به شرایط بدون تکرار، یادگیری واژگان بیشتری داشتند. البته شرکتکنندگان این پژوهش بزرگسال بودند، بنابراین نمیتوان نتیجه آن را مستقیماً به کودکان خردسال تعمیم داد؛ ولی اصل اهمیت تکرار با مطالعات یادگیری واژگان همجهت است.
فیلم را ترجمه کنیم یا نه؟
لازم نیست هر جملهای که شخصیتها میگویند فوراً برای کودک ترجمه کنید.
اگر چنین کاری انجام دهید، ممکن است کودک عادت کند منتظر ترجمه شما بماند و کمتر تلاش کند معنی را از تصویر و موقعیت حدس بزند.
فرض کنید شخصیت فیلم میگوید:
Close the door.
و همزمان در را میبندد.
لازم نیست بلافاصله بگویید:
«Close the door یعنی در رو ببند.»
تصویر خودش بخش زیادی از مفهوم را منتقل میکند.
اما اگر کودک واقعاً چیزی را متوجه نشد یا درباره آن سؤال کرد، توضیح کوتاه هیچ اشکالی ندارد.
هدف این نیست که استفاده از زبان مادری را ممنوع کنیم.
هدف این است که به کودک اجازه بدهیم تا جای ممکن زبان دوم را مستقیماً به مفهوم متصل کند.
زیرنویس فارسی بهتر است یا انگلیسی؟
جواب این سؤال به سن و توانایی خواندن کودک بستگی دارد.
کودکان خردسالی که هنوز نمیخوانند
برای کودک سه یا چهار ساله، زیرنویس معمولاً نقش مستقیمی در یادگیری ندارد، چون کودک هنوز قادر به خواندن سریع آن نیست.
در این سن بهتر است تمرکز اصلی روی:
صدا + تصویر + داستان + تعامل
باشد.
کودکان بزرگتر که خواندن بلدند
در کودکان مدرسهای، زیرنویس میتواند مفید باشد.
یک مطالعه کلاسیک روی کودکان دبستانی نشان داد برنامه انگلیسی همراه با زیرنویس زبان مادری میتواند به یادگیری بعضی واژههای انگلیسی کمک کند.
مرورهای علمی گستردهتر نیز نشان دادهاند هم زیرنویس زبان مادری و هم Caption یا متن همان زبانِ صوت میتوانند در شرایط مختلف به درک محتوا و یادگیری زبان دوم کمک کنند.
با این حال، نمیتوان یک قانون واحد برای همه کودکان تعیین کرد.
برای کودکی که تازه زبان را شروع کرده، زیرنویس فارسی ممکن است به فهم داستان کمک کند.
برای کودکی که سطح زبانش بالاتر است و انگلیسی میخواند، زیرنویس انگلیسی میتواند ارتباط میان صدای کلمه و شکل نوشتاری آن را تقویت کند.
آیا میتوان کودک را فقط با کارتون دوزبانه کرد؟
اینجا باید یک سوءتفاهم مهم را کنار بگذاریم.
فیلم میتواند ورودی زبانی بسیار خوبی ایجاد کند، اما زبان فقط از شنیدن ساخته نمیشود.
کودک باید فرصت داشته باشد:
درخواست کند؛
جواب بدهد؛
سؤال بپرسد؛
اشتباه کند؛
اصلاح شود؛
درباره تجربههایش حرف بزند؛
و از زبان برای رسیدن به یک هدف واقعی استفاده کند.
تلویزیون نمیتواند به حرف کودک پاسخ متناسب بدهد.
اگر کودک جلوی صفحه بگوید:
I want the red one!
شخصیت کارتون به خاطر صحبت او داستان را تغییر نمیدهد.
اما وقتی این جمله را در بازی به پدرش میگوید، یک ارتباط واقعی شکل میگیرد.
به همین دلیل تعامل با انسان همچنان بخش بسیار مهم یادگیری زبان است.
گزارش جدید آکادمی اطفال آمریکا نیز تأکید میکند که حتی محتوای باکیفیت و تماشای مشترک نمیتواند همان مزایای تعامل مستقیم و حساس میان کودک و مراقب را ایجاد کند.
تکنیک ساده «قبل، هنگام و بعد از فیلم»
اگر میخواهید استفاده از فیلم از حالت سرگرمی صرف خارج شود، میتوانید یک روش بسیار ساده داشته باشید.
قبل از فیلم
فقط دو یا سه کلمه مهم قسمت را معرفی کنید.
مثلاً قرار است قسمت درباره باران باشد:
Rain
Umbrella
Wet
لازم نیست درس بدهید؛ فقط کلمات را مطرح کنید.
هنگام فیلم
اگر همان کلمات ظاهر شدند، توجه کودک را جلب کنید:
Look! It's raining!
تمام.
فیلم را هر سی ثانیه متوقف نکنید.
بعد از فیلم
همان مفاهیم را وارد زندگی واقعی کنید.
مثلاً فردا که باران آمد:
It's raining!
یا هنگام بازی یک چتر اسباببازی بردارید و بگویید:
My umbrella!
اینجاست که کلمه از صفحه تلویزیون وارد دنیای واقعی کودک میشود.
اشتباه رایج: تبدیل کارتون به کلاس درس
بعضی والدین آنقدر برای یادگیری زبان کودک نگران میشوند که هنگام تماشای فیلم دائماً سؤال میپرسند:
«این چی بود؟»
«چی گفت؟»
«به انگلیسی بگو.»
«این چه رنگیه؟»
«تکرار کن.»
در چنین شرایطی کودک به جای لذت بردن از داستان احساس میکند در حال امتحان دادن است.
هدف این نیست.
بهتر است بیشتر توصیف کنید و کمتر امتحان بگیرید.
بهجای:
«این چه رنگیه؟ بگو Red.»
گاهی فقط بگویید:
Wow! A red car!
بعد از مدتی ممکن است خود کودک یک ماشین ببیند و بگوید:
Red car!
این نوع یادگیری بسیار طبیعیتر است.
تلویزیون روشن در پسزمینه آموزش زبان محسوب نمیشود
گاهی خانوادهها تلویزیون را چند ساعت روی شبکه انگلیسی روشن میگذارند و تصور میکنند کودک در تمام این مدت «در معرض زبان» است.
اما Background TV یا تلویزیون پسزمینه با تماشای هدفمند و تعاملی متفاوت است.
مطالعات نشان میدهند تلویزیون و صدای دیجیتال پسزمینه حتی میتواند میزان مکالمه میان والد و کودک را کاهش دهد و در تعامل طبیعی اختلال ایجاد کند.
پس بهتر است بهجای سه ساعت پخش بیهدف انگلیسی، بیست یا سی دقیقه محتوای مناسب و باکیفیت انتخاب کنید.
فیلم زبان اصلی از چه سنی مناسب است؟
در اینجا باید بین «یادگیری زبان» و «استفاده از صفحهنمایش» تفاوت قائل شویم.
نوزاد میتواند از همان ابتدا زبان دوم را از انسانها بشنود؛ نیازی نیست برای این کار مقابل صفحه قرار بگیرد.
راهنمای کلاسیک آکادمی اطفال آمریکا توصیه میکند در کودکان زیر حدود ۱۸ تا ۲۴ ماه، بهجز تماس ویدئویی، استفاده از رسانه دیجیتال بسیار محدود باشد. اگر بین ۱۸ تا ۲۴ ماه رسانه معرفی میشود، بهتر است محتوای باکیفیت همراه با والد مشاهده شود. برای کودکان ۲ تا ۵ سال نیز این راهنما بر محتوای باکیفیت و همراهی والدین تأکید دارد.
پژوهشهای جدیدتر نیز نشان میدهند کودکان بسیار کمسن معمولاً در انتقال آنچه از صفحه دوبعدی میبینند به دنیای واقعی محدودیت بیشتری دارند؛ در مقابل، کودکان پیشدبستانی توانایی بیشتری برای یادگیری از محتوای آموزشی پیدا میکنند.
بنابراین اگر هدف شما آشنایی کودک بسیار خردسال با زبان دوم است، صحبت کردن، آواز، بازی و کتاب معمولاً گزینههای مهمتری از فیلم هستند.
یک برنامه ساده برای استفاده از فیلم در آموزش زبان
لازم نیست برنامه پیچیدهای طراحی کنید.
فرض کنید کودک شما یک سریال زبان اصلی را دوست دارد.
مرحله اول: انتخاب
یک سریال مشخص با قسمتهای کوتاه انتخاب کنید.
مرحله دوم: تکرار
اجازه دهید کودک قسمتهای مورد علاقهاش را چند بار ببیند.
مرحله سوم: انتخاب چند عبارت
از هر قسمت فقط چند عبارت کاربردی بردارید.
مثلاً:
Let's go.
Come here.
Be careful!
I'm hungry.
مرحله چهارم: استفاده در زندگی
در موقعیت مناسب همان عبارتها را استفاده کنید.
وقتی میخواهید بیرون بروید:
Let's go!
وقتی میخواهید کودک نزدیکتان بیاید:
Come here.
هنگام بازی:
Be careful!
حالا زبان سریال دیگر فقط در تلویزیون وجود ندارد؛ وارد زندگی روزمره شده است.
آیا کودک باید فیلم را صددرصد بفهمد؟
خیر.
اصلاً هدف این نیست که کودک تکتک کلمات فیلم را بفهمد.
حتی ما بزرگسالان هنگام یادگیری زبان دوم ممکن است فیلمی ببینیم و فقط ۷۰ درصد آن را متوجه شویم.
مسئله این است که محتوا نباید آنقدر سخت باشد که برای کودک تبدیل به مجموعهای از صداهای بیمعنی شود.
یک معیار ساده این است:
اگر کودک بدون ترجمه شما میتواند داستان کلی را دنبال کند، بخندد، اتفاقات بعدی را حدس بزند و از دیدن آن لذت ببرد، احتمالاً محتوا برای او قابل استفاده است.
فیلم و سریال؛ مکمل دوزبانگی، نه تمام آن
بهترین نگاه به فیلم زبان اصلی این است که آن را یکی از منابع محیط زبانی کودک بدانیم.
محیط خوب دوزبانه میتواند ترکیبی باشد از:
گفتوگو + بازی + کتاب + موسیقی + تعامل با افراد + فیلم و سریال
فیلم یک مزیت بزرگ دارد:
میتواند در خانه، بدون حضور یک گویشور بومی، حجم قابلتوجهی از زبان طبیعی و تلفظ صحیح را در اختیار کودک قرار دهد.
اما محدودیتش هم مشخص است:
فیلم نمیتواند جای گفتوگوی واقعی را بگیرد.
پژوهشها درباره کودکان دوزبانه نیز بارها نشان دادهاند که مقدار و کیفیت ورودی زبانی بر رشد مهارت آنها در هر زبان تأثیر میگذارد.
جمعبندی
آموزش زبان دوم با فیلم و سریال زبان اصلی میتواند بسیار مؤثر باشد؛ بهخصوص زمانی که کودک از محتوا لذت میبرد و بدون فشار آموزشی بارها در معرض زبان قرار میگیرد.
اما نتیجه خوب زمانی ایجاد میشود که چند اصل را رعایت کنیم:
محتوای مناسب سن و سطح کودک انتخاب کنیم،
کیفیت را به تعداد ساعت تماشا ترجیح دهیم،
قسمتهای مورد علاقه را تکرار کنیم،
از کودک دائماً امتحان نگیریم،
گاهی همراه او تماشا کنیم،
کلمات و عبارتهای فیلم را وارد بازی و زندگی روزمره کنیم،
و مهمتر از همه:
فیلم را جایگزین ارتباط انسانی نکنیم.
کودک ممکن است اولین بار جمله Let's go را از شخصیت مورد علاقهاش در یک کارتون بشنود؛ اما وقتی همان جمله را هنگام پوشیدن کفش و بیرون رفتن از خانه از پدر یا مادرش میشنود، زبان برایش از یک صدای داخل تلویزیون به بخشی واقعی از زندگی تبدیل میشود.
و این همان نقطهای است که فیلم و سریال میتوانند بیشترین ارزش را برای پرورش کودک دوزبانه داشته باشند.
سؤالات متداول
آیا دیدن کارتون انگلیسی باعث دوزبانه شدن کودک میشود؟
بهتنهایی تضمینی وجود ندارد. کارتون میتواند ورودی زبان دوم را افزایش دهد، اما برای رشد کامل زبان، کودک به تعامل، مکالمه و فرصت استفاده واقعی از زبان هم احتیاج دارد.
کارتون انگلیسی با زیرنویس فارسی بهتر است یا بدون زیرنویس؟
برای کودکان خردسالی که هنوز خواندن بلد نیستند، زیرنویس اهمیت کمی دارد. برای کودکان بزرگتر، بسته به سطح زبان، هم زیرنویس فارسی و هم انگلیسی میتواند کاربرد داشته باشد.
آیا باید فیلم را برای کودک ترجمه کنیم؟
خیر؛ ترجمه تکتک جملات ضروری نیست. بهتر است ابتدا اجازه دهید کودک معنی را از تصویر و موقعیت حدس بزند و فقط در صورت نیاز توضیح کوتاهی بدهید.
آیا تکرار یک کارتون برای کودک مفید است؟
بله. از نظر زبانآموزی، تکرار میتواند بسیار مفید باشد، چون کودک در دفعات بعد توجه بیشتری به کلمات و عبارتهایی میکند که بار اول متوجه آنها نشده است.
بهتر است کودک روزانه چند فیلم زبان اصلی ببیند؟
تعداد قسمت یا ساعت بهتنهایی معیار مناسبی نیست. سن کودک، کیفیت محتوا، سایر فعالیتها و میزان تعامل اهمیت بیشتری دارند. برای کودکان خردسال بهتر است استفاده از رسانه محدود، هدفمند و همراه با فعالیتهای واقعی مثل بازی، کتاب و مکالمه باشد.
منابع علمی استفادهشده در مقاله
این مقاله با استفاده از پژوهشها و راهنماهای منتشرشده توسط American Academy of Pediatrics، ASHA، Cambridge University Press، U.S. National Library of Medicine/PMC و مطالعات منتشرشده درباره یادگیری زبان از محتوای صوتیـتصویری تهیه شده است.